Nowy system handlu emisjami zmieni rachunki za ogrzewanie i transport
Rozszerzenie unijnego systemu handlu emisjami, określane skrótem ETS2, jest jedną z najbardziej doniosłych zmian regulacyjnych, jakie czekają gospodarstwa domowe w Unii Europejskiej w drugiej połowie obecnej dekady. Mechanizm, który dotychczas obejmował głównie przemysł i energetykę zawodową, zostanie rozszerzony na sektor budynków oraz transport drogowy. Konsekwencje odczują przede wszystkim właściciele domów ogrzewanych paliwami kopalnymi, a także kierowcy korzystający z pojazdów napędzanych benzyną i olejem napędowym. Pierwsze wymierne skutki finansowe prognozowane są od 2028 roku.
Czym jest ETS2 i dlaczego powstaje
ETS2 to drugi, obok funkcjonującego od 2005 roku systemu EU ETS, filar europejskiej polityki klimatycznej. O ile klasyczny EU ETS reguluje emisje dwutlenku węgla z dużych instalacji przemysłowych, elektrowni i ciepłowni zawodowych, o tyle ETS2 został zaprojektowany jako narzędzie obejmujące rozproszonych emitentów – przede wszystkim gospodarstwa domowe, małe przedsiębiorstwa oraz sektor transportu drogowego. Podstawą prawną jest rewizja dyrektywy EU ETS, przeprowadzona w ramach pakietu „Gotowi na 55%” (Fit for 55), którego celem jest ograniczenie emisji netto w Unii Europejskiej o co najmniej 55% do 2030 roku w porównaniu z poziomem z 1990 roku.
W praktyce ETS2 oznacza, że dystrybutorzy paliw kopalnianych i operatorzy sieci ciepłowniczych obsługujący segment komunalno-bytowy będą zobowiązani do zakupu uprawnień do emisji CO2 za każdą tonę dwutlenku węgla uwolnionego do atmosfery w wyniku spalania sprzedanego paliwa. Koszt nabycia zezwoleń zostanie następnie przeniesiony na końcowego odbiorcę – czyli na zwykłych konsumentów.
Daty i kalendarz wdrażania
Zgodnie z przyjętym harmonogramem, aukcje uprawnień w ramach ETS2 mają rozpocząć się w 2027 roku, natomiast pierwsze pełne rozliczenie kosztów emisji ponoszonych przez gospodarstwa domowe nastąpi rok później – od 2028 roku. To właśnie od tego momentu rachunki za ogrzewanie i paliwa transportowe w Polsce, Niemczech, Czechach i wielu innych państwach członkowskich odzwierciedlą cenową presję nowego systemu.
Okres 2028–2030 ma być etapem stopniowego wzrostu cen uprawnień, a po 2030 roku koszty będą już w pełni odczuwalne. W dalszej perspektywie, bo do 2035 roku, ETS2 ma zacząć obowiązywać również w sektorze ogrzewania budynków – w połączeniu z zaostrzoną dyrektywą o charakterze energetycznym budynków (EPBD).
Kto zapłaci najwięcej – analiza sektorowa
Gaz ziemny w gospodarstwach domowych
Gaz ziemny jest jednym z paliw, które podrożeje w zauważalny sposób. Cena końcowa dla konsumenta obejmuje już dziś trzy główne składniki: koszt samego surowca, opłaty dystrybucyjne oraz taryfy i akcyzę. Po uruchomieniu ETS2 pojawi się czwarty komponent – koszt zakupu uprawnień do emisji przez sprzedawcę gazu. Prognozy Komisji Europejskiej wskazują, że w scenariuszu bazowym cena uprawnień ETS2 będzie oscylować wokół 45 euro za tonę CO2 w początkowym okresie, wzrastając w kolejnych latach. Dla typowego gospodarstwa domowego w Polsce zużywającego około 10 MWh gazu rocznie do ogrzewania, dodatkowy koszt może wynieść od kilkuset do nawet ponad tysiąca złotych rocznie, w zależności od przyjętego scenariusza cenowego i wielkości zużycia.
Węgiel i ogrzewanie piecowe
Najbardziej dotkliwy wzrost kosztów odczują użytkownicy kotłów i pieców węglowych – zarówno w gospodarstwach domowych, jak i w niewielkich zakładach produkcyjnych. Węgiel kamienny cechuje się wysokim współczynnikiem emisyjności, przekraczającym 2,4 tony CO2 na tonę paliwa. To oznacza, że każda tona spalonego węgla będzie wymagała zakupu dwóch i pół uprawnienia. Przy cenie 45 euro za tonę CO2, dodatkowy koszt emisji przypadający na tonę węgla sięgnie kilkudziesięciu euro, co w skali sezonu grzewczego przełoży się na wzrost rachunku za ogrzewanie nawet o 30–50% w porównaniu z ceną bazową surowca. Efekt ten będzie szczególnie bolesny w regionach, gdzie węgiel pozostaje dominującym nośnikiem ciepła, a alternatywy infrastrukturalne są ograniczone.
Benzyna i olej napędowy
Transport drogowy to drugi filar ETS2 obok budynków. Dystrybutorzy paliw ciekłych – benzyny i oleju napędowego – będą musieli nabywać uprawnienia do emisji za każdy litr sprzedanego paliwa. Biorąc pod uwagę współczynnik emisyjności wynoszący około 2,68 kg CO2 na litr benzyny oraz 2,68 kg CO2 na litr oleju napędowego, każdy litr paliwa obciążony zostanie dodatkowym kosztem rzędu 10–12 eurocentów przy bazowej cenie uprawnień 45 euro za tonę CO2. Przełoży się to na wzrost ceny detalicznej paliw na stacjach o kilkanaście do kilkudziesięciu groszy na litrze w pierwszym okresie funkcjonowania systemu, z tendencją rosnącą w kolejnych latach.
Dla kierowców pokonujących rocznie 15–20 tysięcy kilometrów i zużywających średnio 7 litrów paliwa na 100 km, dodatkowy koszt roczny z tytułu ETS2 może wynieść od kilkuset do ponad tysiąca złotych, w zależności od typu pojazdu i stylu jazdy.
Olej opałowy i LPG
W zasięgu ETS2 znajdą się również olej opałowy stosowany w kotłowniach domowych oraz coraz popularniejszy autogaz (LPG). Oba paliwa, choć różnią się gęstością energetyczną i współczynnikiem emisyjności, zostaną objęte obowiązkiem zakupu uprawnień. Olej opałowy, stosowany przede wszystkim w domach jednorodzinnych na terenach wiejskich i podmiejskich, podrożeje proporcjonalnie do wartości opałowej i emisyjności, co w praktyce oznacza wzrost kosztów sezonu grzewczego o kilkanaście procent.
Mechanizm ochronny – Społeczny Fundusz Klimatyczny
Ustawodawca unijny przewidział instrument łagodzący społeczne skutki transformacji. Społeczny Fundusz Klimatyczny (Social Climate Fund, SCF), którego budżet na lata 2026–2032 wynosi 86,7 miliarda euro, ma wspierać gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach, a także użytkowników transportu indywidualnego. Środki te mogą być kierowane na:
- termomodernizację budynków – wymianę okien, ocieplenie ścian i dachów, modernizację systemów grzewczych,
- wymianę źródeł ciepła – instalację pomp ciepła, kotłów na biomasę, systemów solarnych,
- wsparcie zakupu pojazdów nisko- i zeroemisyjnych – samochodów elektrycznych, hybryd plug-in, rowerów elektrycznych,
- rozwój infrastruktury transportu publicznego i rowerowego.
Polska, jako państwo członkowskie, będzie zobowiązana do przygotowania krajowego planu inwestycyjnego, który określi priorytety wydatkowania środków funduszu. Kluczowe będzie tempo wdrażania programów wymiany kotłów – zarówno tych węglowych, jak i gazowych – ponieważ skala zapotrzebowania w kraju jest ogromna.
Strategie łagodzenia skutków dla gospodarstw domowych
W obliczu nadchodzących podwyżek, eksperci rekomendują kilka ścieżek adaptacyjnych. Pierwszą i najbardziej efektywną kosztowo jest głęboka termomodernizacja budynku. Zmniejszenie zapotrzebowania na ciepło o 50% poprzez ocieplenie, wymianę stolarki okiennej i modernizację wentylacji pozwala nie tylko obniżyć bieżące rachunki, ale i zredukować przyszłą ekspozycję na koszty ETS2 proporcjonalnie do nowego, niższego zużycia paliwa.
Drugą ścieżką jest wymiana źródła ciepła. Pompy ciepła, systemy ogrzewania elektrycznego z fotowoltaiką, a w mniejszych obiektach – wysokiej klasy kotły na pellet lub drewno opałowe – to inwestycje, które zwracają się w dłuższym horyzoncie, ale zapewniają uniezależnienie od zmienności cen paliw kopalnianych i kosztów uprawnień emisyjnych.
Trzecią ścieżką jest optymalizacja zużycia transportowego. Przejście na pojazdy o niższym zużyciu paliwa, korzystanie z transportu publicznego, carsharingu czy roweru w dojazdach do pracy to metody ograniczania ekspozycji na podwyżki cen paliw płynnych.
Długofalowe znaczenie regulacji
ETS2 jest elementem szerszej strategii, której celem jest dekarbonizacja europejskiej gospodarki i osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku. Mechanizm cenowy ma pełnić podwójną funkcję – z jednej strony generować bodźce ekonomiczne do redukcji zużycia paliw kopalnianych, z drugiej zaś tworzyć strumień przychodów, który finansuje transformację energetyczną w skali makro. Dla pojedynczego gospodarstwa domowego oznacza to konieczność podjęcia decyzji inwestycyjnych już teraz, ponieważ okres 2025–2027 stanowi okno czasowe, w którym dostępne są relatywnie niskie ceny paliw i korzystne programy wsparcia. Decyzje o termomodernizacji, wymianie źródła ciepła czy zmianie sposobu transportu podjęte w tym przedziale czasowym pozwolą zminimalizować negatywne skutki finansowe funkcjonowania ETS2 w kolejnych latach.
O autorze
